معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری؛ معرفی و ساختار کامل
معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری نهاد حاکمیتی و سیاست‌گذار کلان در زیست‌بوم نوآوری ایران است که مستقیماً زیر نظر رئیس‌جمهور فعالیت می‌کند. این سازمان که پیش‌تر در دوره فعالیت دکتر روح‌الله دهقانی فیروزآبادی با تغییر ساختار از «معاونت علمی و فناوری» به «معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان» ارتقا یافت، در حال حاضر (دولت چهاردهم) به ریاست جناب آقای دکتر حسین افشین اداره می‌شود. مأموریت اصلی این نهاد، توسعه اقتصاد دانش‌بنیان، حمایت از شرکت‌های فناور، تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهشی و راهبری ستادهای فناوری‌های راهبردی در کشور است.
این سازمان در ساختار پایه خود دارای شانزده ستاد تخصصی و هفت معاونت زیرمجموعه است که در رویکرد جدید، در قالب دو بخش کلان «ستادهای توسعه فناوری» و «ستادهای توسعه اقتصاد دانش‌بنیان» نیز سازماندهی و تقویت شده‌اند:
ستادهای معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری
ستادهای تخصصی و راهبردی این معاونت که وظیفه راهبری، سیاستگذاری و نفوذ فناوری در صنایع مختلف کشور را بر عهده دارند عبارتند از:
- لیزر، فوتونیک و ساختارهای میکرونی
- آب، خشکسالی، فرسایش و محیط زیست
- سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی
- گیاهان دارویی و طب سنتی
- مواد و ساخت پیشرفته
- انرژی‌های تجدیدپذیر
- فرهنگ علم، فناوری و اقتصاد دانش بنیان
- علوم و فناوری‌های شناختی
- نفت، گاز و زغال‌سنگ
- فناوری نانو و میکرو
- زیست فناوری، سلامت و فناوری‌های پزشکی
- صنایع دانش بنیان دریایی
- بهینه‌سازی انرژی و محیط زیست
- صنایع دانش بنیان هوایی و هوانوردی (و حوزه فضایی و حمل‌ونقل پیشرفته)
- فناوری اطلاعات، ارتباطات و میکروالکترونیک (اتصال‌پذیری و ارتباطات)
- فناوری‌های نرم و توسعه صنایع خلاق (نرم و هویت‌ساز)
- هوش مصنوعی و رباتیک (در ساختار جدید ستادهای توسعه فناوری)
- ماشین‌سازی و تجهیزات پیشرفته صنعتی (در ساختار جدید ستادهای توسعه اقتصاد دانش‌بنیان)
معاونت‌های زیر مجموعه معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری
- مرکز روابط عمومی و اطلاع رسانی
- معاونت صنایع و کریدورهای اقتصادی دانش‌بنیان (امور شرکت‌ها و موسسات دانش بنیان)
- معاونت سیاستگذاری و توسعه (سیاستگذاری و ارزیابی راهبردی)
- معاونت توسعه فناوری و ستادهای راهبردی
- معاونت نوآوری و تجاری‌سازی فناوری
- مرکز تعاملات بین‌المللی علم و فناوری (معاونت امور بین الملل و تبادل فناوری)
- معاونت توسعه مدیریت و جذب سرمایه (توسعه مدیریت و منابع)
برای آشنایی دقیق‌تر با معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری به معرفی کاملی از اهداف، وظایف و دستاوردهای این سازمان می‌پردازیم.
اهداف و وظایف اساسی معاونت علمی و فناوری رییس جمهور
اهداف کلان سازمان:
- ارتقای اقتدار ملی، تولید ثروت و افزایش کیفیت زندگی مردم از طریق افزایش توانمندی‌های فناوری و نوآوری در کشور
- ارتقای «نظام ملی نوآوری» و تکمیل مؤلفه‌ها و حلقه‌های آن
- توسعه «اقتصاد دانش‌بنیان» از طریق هماهنگی و هم‌افزایی بین‌بخشی و بین دستگاهی
- ارتقای ارتباط «دانش» با «صنعت» و «جامعه» و تسهیل تبادلات بین بخش‌های عرضه و تقاضا
- توسعه فناوری‌های راهبردی و اولویت‌دار ملی مطرح در نقشه جامع علمی کشور
- اعتلای ارتباطات بین‌المللی علمی، فناوری و نوآوری و توسعه دیپلماسی علمی و فناوری
وظایف اساسی:
- برنامه‌ریزی، هماهنگی بین بخشی و هم‌افزایی در «نظام ملی نوآوری» در جهت تحقق اقتصاد دانش‌بنیان
- هماهنگی و هم‌افزایی بین برنامه‌های توسعه کشور و سیاست‌های کلان توسعه علم و فناوری کشور
- سیاستگذاری و برنامه‌ریزی تامین منابع مالی در نظام علم، فناوری و نوآوری کشور
- هدفمندسازی، هدایت و توسعه پژوهش‌های کاربردی، تقاضامحور و مأموریت‌گرا و کمک به تجاری‌سازی نتایج آن‌ها
- توسعه فناوری، تقویت فرآیند تجاری‌سازی و حمایت از موسسات و شرکت‌های دانش‌بنیان و شرکت‌های طراحی مهندسی
- حمایت از گسترش فعالیت تحقیق و توسعه (R&D) در کشور و ارتقای توان «مدیریت فناوری» در شرکت‌های دانش‌بنیان
- آینده‌نگاری و رصد فناوری، توسعه مراکز اطلاع‌رسانی فناوری و ایجاد و ساماندهی فن‌بازارهای عمومی و تخصصی
- حمایت از ایجاد و تقویت زیرساخت‌های علمی، فناوری و نوآوری
- ارتقای کارآفرینی فناورانه و بهبود فضای کسب و کار دانش‌بنیان و هدایت سرمایه‌های کشور جهت تولید کالاها و خدمات دانش‌بنیان
- توسعه سازوکارهای سرمایه‌گذاری خطرپذیر (VC) و تأمین مالی لازم در اقتصاد دانش‌بنیان
- کمک به ارتقا نظام مالکیت فکری و نظام استاندارد در حوزه علم، فناوری و نوآوری
- کمک به ارتقا فعالیت‌های رسانه‌ای و فرهنگ‌سازی در حوزه علم و فناوری
- حمایت از ایجاد و توانمندسازی تشکل‌های خصوصی در زمینه تولید و توسعه صادرات کالاها و خدمات دانش‌بنیان
- انجام اقدامات لازم جهت توسعه اولویت‌های علم و فناوری نقشه جامع علمی کشور
- راهبری «ستادهای فناوری‌های راهبردی» و «کانون‌های هماهنگی دانش، صنعت و بازار»
- حمایت از نفوذ فناوری‌های برتر در صنایع موجود و راهبری اجرای «طرح‌های کلان فناوری و نوآوری» در محورهای راهبردی و نیازهای اصلی کشور
- تحریک تقاضا، بازارسازی و تضمین بازار برای تولیدات داخلی و بازاریابی و صادرات کالاها و خدمات دانش‌بنیان (به‌ویژه در چارچوب قانون جهش تولید دانش‌بنیان)
- توسعه دیپلماسی علم و فناوری و ارتباطات بین‌المللی و توسعه سرمایه‌گذاری خارجی در طرح‌های دانش‌بنیان، هدایت سرمایه‌های انسانی و مالی ایرانیان خارج از کشور و توسعه شبکه‌های بین‌المللی علم و فناوری به ویژه در جهان اسلام با هماهنگی و همکاری دستگاه‌های ذیربط
- رصد فرصت‌های بین‌المللی به منظور توسعه فناوری به ویژه شناسایی و کسب فناوری‌های نوظهور با هماهنگی و همکاری دستگاه‌های ذیربط
- توسعه فرآیندهای شناسایی، جذب و انتقال و انتشار فناوری‌ها در کشور با همکاری و هماهنگی دستگاه‌های ذیربط
دستاوردها و نمونه‌های موفق معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری
معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری در طی سال‌ها، با تکیه بر توانمندی‌های علمی و فناوری داخلی، دستاوردهای چشمگیری را در حوزه‌های مختلف علمی و صنعتی به دست آورده است. این دستاوردها نه تنها به تقویت زیرساخت‌های علمی و فناوری کشور کمک کرده‌اند، بلکه در بسیاری از موارد، موجب پیشرفت‌های چشمگیر در حوزه‌های نوآوری و تولید محصولات دانش‌بنیان شده است. در ادامه به برخی از نمونه‌های موفق این معاونت اشاره می‌شود:
1. رشد چشمگیر شرکت‌های دانش‌بنیان
یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، توسعه و حمایت از اکوسیستم شرکت‌های فناور بوده است. از زمان تأسیس این معاونت و تصویب قوانین حمایتی، حدود ۱۰ هزار شرکت دانش‌بنیان (در دسته‌بندی‌های نوپا، فناور و نوآور) در کشور راه‌اندازی و ارزیابی شده‌اند که در زمینه‌های مختلف از جمله فناوری‌های نانو، بیوتکنولوژی، نرم‌افزار و هوش مصنوعی، تجهیزات پزشکی، انرژی‌های تجدیدپذیر و صنایع هوایی و فضایی فعال هستند. این شرکت‌ها نه تنها در داخل کشور، بلکه در بازارهای بین‌المللی نیز موفق به عرضه محصولات خود شده‌اند.
2. توسعه فناوری‌های نانو و پزشکی
ستاد فناوری نانو یکی از بخش‌های پیشگام معاونت علمی و فناوری در حوزه تحقیقات و توسعه فناوری‌های نوین است. در این راستا، ایران به یکی از کشورهای تراز اول جهان در زمینه تولید علم و تحقیقات نانو تبدیل شده است. محصولات نانویی تولید شده در کشور در صنایع مختلفی از جمله داروسازی، کشاورزی، محیط زیست، نساجی و انرژی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. همچنین در حوزه پزشکی، توسعه نانوداروها و فناوری‌های تشخیصی باعث ارتقای درمان‌های نوین و کاهش هزینه‌های درمانی شده است.
3. پیشرفت‌های علمی در حوزه سلول‌های بنیادی
ستاد سلول‌های بنیادی با حمایت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، موفق به راه‌اندازی مراکز تحقیقاتی و درمانی پیشرفته در این حوزه شده است. این مراکز به تولید درمان‌های نوین و فرآورده‌های پزشکی بازساختی برای بیماری‌هایی مانند سرطان، دیابت، بیماری‌های پوستی و قلبی و عروقی پرداخته‌اند. پروژه‌های بالینی و ژن‌درمانی که در این زمینه در حال انجام هستند، نویدبخش تحولی بزرگ در حوزه پزشکی و درمان‌های پیشرفته انسانی هستند.
4. توانمندسازی فناوری‌های انرژی‌های تجدیدپذیر
با توجه به اولویت‌های ملی در جهت رفع ناترازی انرژی، کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و ارتقای بهره‌وری انرژی، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری برنامه‌های متعددی از جمله توسعه نیروگاه‌های خورشیدی کوچک‌مقیاس و بومی‌سازی تجهیزات را در زمینه انرژی‌های تجدیدپذیر راه‌اندازی کرده است. این برنامه‌ها شامل توسعه فناوری‌های خورشیدی، بادی و زیست‌توده می‌شود که نه تنها به کاهش هزینه‌های انرژی کمک کرده، بلکه باعث افزایش صادرات فناوری‌های نوین به کشورهای منطقه و فراتر از آن شده است.
5. تجاری‌سازی فناوری‌های نوین در صنایع هوایی و هوانوردی
ستاد صنایع دانش‌بنیان هوایی و هوانوردی به حمایت از تحقیق و توسعه در صنعت هوافضا پرداخته و موفق به راه‌اندازی پروژه‌های مختلفی در زمینه ساخت هواپیماهای سبک، قطعات موتور و پرنده‌های بدون سرنشین (پهپاد) شده است. این فناوری‌ها نه تنها در صنعت دفاعی، بلکه در بخش‌های غیرنظامی مانند نقشه‌برداری، کشاورزی هوشمند، حمل‌ونقل و مراقبت‌های محیط زیستی نیز به کار گرفته می‌شوند.
6. ایجاد فن‌بازارها، خانه‌های خلاق و مراکز تجاری‌سازی فناوری
برای تجاری‌سازی دستاوردهای علمی و فناوری، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری اقدام به راه‌اندازی فن‌بازارهای منطقه‌ای و تخصصی، کارخانه‌های نوآوری و مراکز تخصصی تجاری‌سازی کرده است. این مراکز به محققان، نخبگان و دانشمندان کمک می‌کنند تا اختراعات و پژوهش‌های خود را به محصولات تجاری تبدیل کنند. این فرآیند موجب رشد سریع فناوری‌های نوآورانه و تبدیل آن‌ها به محصولات قابل عرضه در بازار شده است.
7. توسعه دیپلماسی علمی و فناوری
یکی از دستاوردهای مهم معاونت علمی و فناوری، توسعه روابط بین‌المللی و ایجاد پایگاه‌های صادراتی (مراکز نوآوری و فناوری ایران در سایر کشورها) است. با توجه به این که علم و فناوری به یک زبان جهانی تبدیل شده است، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری با ایجاد شبکه‌های همکاری بین‌المللی در سطح منطقه‌ای و جهانی، زمینه را برای انتقال فناوری، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و تبادل دانش فراهم کرده است. این رویکرد باعث افزایش اعتبار شرکت‌های ایرانی در سطح بین‌المللی شده و فرصت‌های صادراتی جدیدی برای محققان و صنایع ایرانی فراهم آورده است.
شرح وظایف امور حقوقی و مجلس
دفتر امور حقوقی و مجلس معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان وظیفه پشتیبانی قانونی، پیگیری لوایح (نظیر قانون جهش تولید دانش‌بنیان) و تعامل با قوه مقننه و قضائیه را بر عهده دارد که مهم‌ترین وظایف آن عبارتند از:
- تنظیم قراردادها، تفاهم‌نامه‌ها و کلیه اسناد حقوقی فی‌مابین معاونت با سایر دستگاه‌های اجرایی.
- اظهارنظر حقوقی پیرامون پیش‌نویس کلیه قراردادها، تفاهم‌نامه‌ها و اسناد تعهدآور تهیه شده در سطح معاونت علمی و فناوری و همچنین مراکز تابعه و بنیاد ملی نخبگان.
- بررسی و اعلام نظر در خصوص پیش‌نویس قوانین و تصویب‌نامه‌های مورد نیاز معاونت جهت ارائه به مقام مافوق و اخذ دستور به منظور پیگیری موضوع تا تصویب در مراجع ذیربط و صلاحیت‌دار.
- تهیه بخشنامه‌ها و اطلاعیه‌های حقوقی.
- دفاع از حقوق معاونت در قبال دعاوی مطروحه علیه معاونت در دستگاه قضایی.
- طرح دعاوی علیه اشخاص حقیقی یا حقوقی با ارائه مستندات متقن و غیرقابل انکار.
- اظهارنظر صریح، واضح، روشن و قانع‌کننده در خصوص استعلام‌های حقوقی واحدهای مختلف.
- تبیین، تفسیر، توجیه و تحلیل قوانین و مقررات و بخشنامه‌های مربوط به وظایف سازمان برای واحدهای استفاده‌کننده دستگاه متبوع.
- تهیه و تنظیم مجموعه قوانین و مقررات و اساسنامه‌ها و ارائه برای تصویب به مراجع ذیصلاح.
- حل اختلاف میان معاونت‌ها و سایر دستگاه‌های دولتی.
- همکاری و مشارکت با حوزه‌های مشابه معاونت‌های دیگر در تهیه و تنظیم لوایح قانونی.
- مستندسازی و تشکیل بانک اطلاعات مربوط به قوانین و مقررات برای بهره‌برداری کلیه واحدهای سازمانی.
- برقراری ارتباط با مجلس شورای اسلامی و اعضای قوه مقننه کشور بر حسب مورد طبق دستور مقام مافوق.
- تهیه گزارش از مطالب مطروحه مرتبط با معاونت در مجلس شورای اسلامی.
- تهیه گزارشات لازم جهت دفتر امور حقوقی و مجلس برای دفاع از لوایح مطروحه در مجلس شورای اسلامی.
- جمع‌آوری اسناد و مدارک به منظور توجیه و تبیین لوایح قانونی و آئین‌نامه‌ها و تصویب‌نامه‌ها در مجلس.
- دریافت و پیگیری نامه‌ها، شکایات، تذکرات و درخواست‌های نمایندگان مجلس شورای اسلامی در خصوص فعالیت بخش‌های مختلف دستگاه و ارسال آن‌ها به واحدهای ذیربط.
- هماهنگی در اعلام برنامه‌های کمیسیون‌های مجلس شورای اسلامی به واحدهای ذیربط جهت آگاهی و حسب لزوم حضور در مجلس.
- ترتیب دعوت از مسئولان، مدیران و کارشناسان حسب ضرورت و ایجاد هماهنگی جهت حضور در مجلس و کمیسیون‌های ذیربط.
- تعقیب و پیگیری لوایح، پیش‌نویس تصویب‌نامه و آئین‌نامه در کمیسیون‌های مجلس تا مرحله تصویب و ابلاغ.
- تهیه گزارش مکاتبات و نامه‌های نمایندگان و کمیسیون‌های مجلس شورای اسلامی.
- انجام سایر امور مربوط طبق نظر مافوق.
مرکز روابط عمومی و اطلاع رسانی
مرکز ارتباطات و اطلاع‌رسانی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری به عنوان بازوی رسانه‌ای این نهاد فعالیت می‌کند و دارای راهبردها و شرح وظایف ذیل می‌باشد:
حوزه‌های عمل (ترویج علم و فناوری – ستادی):
- ارتباطات و اطلاع رسانی
- تبلیغات و امور فرهنگی
- انتشارات و مستندسازی
- مراسم و تشریفات
- افکارسنجی و ارتباطات مردمی
- پژوهش و برنامه‌ریزی
راهبردها:
- الف) ایجاد بستر ذهنی و اطلاعاتی برای اجرای بهینه سیاست‌ها و برنامه‌های معاونت.
- ب) معرفی برنامه‌ها و فعالیت‌های معاونت در دو سطح عمومی و اختصاصی (عموم جامعه و بدنه تصمیم‌ساز، صاحب‌نظر و کارشناسی کشور در حوزه علم و فناوری).
- ج) بسترسازی فرهنگی و تبلیغی برای اجرای بهتر سیاست‌ها و برنامه‌های معاونت.
- د) کمک به عمومی‌تر شدن «گفتمان پیشرفت علم و فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان» در جامعه.
شرح وظایف به تفکیک حوزه‌های عمل
ارتباطات و اطلاع‌رسانی:
- دریافت اخبار و اطلاعات معاونت به‌منظور تنظیم گزارش، خبر، سیاست‌های خبری و تبلیغاتی و اجرای طرح‌های ارتباطی و انتشاراتی با توجه به خط مشی کلان سازمان از طریق: شرکت در جلسات، ارتباط مستقیم و مستمر با مسئولان، حضور در سفرهای داخلی و خارجی، دریافت اخبار طرح‌ها و برنامه‌های واحدهای مختلف سازمان، انتشار مکاتباتی که ارزش اطلاع‌رسانی دارند و ارتباط مستقیم با مردم و رسانه‌های داخلی و خارجی.
- ارتباط مستمر، مؤثر و نظام‌مند با اصحاب رسانه‌های جمعی در بخش‌های مختلف به ویژه علم و فناوری.
- برنامه‌ریزی و اجرای رویدادهای رسانه‌ای و ترویجی زیست‌بوم نوآوری.
همچنین می‌توانید جهت ثبت شرکت و آشنایی با قوانین، تسهیلات و انواع شرکت‌های فناور به مجموعه تخصصی دانش بنیان (شبکه دانش بنیان ایران) مراجعه نمایید.
سوالات متداول
چه ستادهایی زیرمجموعه معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری هستند؟
- معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری دارای شانزده ستاد پایه و مجموعه‌ای از ستادهای جدید توسعه فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان است که شامل ستادهای لیزر و فوتونیک، نانو، زیست‌فناوری، هوش مصنوعی و رباتیک، سلول‌های بنیادی، انرژی‌های تجدیدپذیر و سایر حوزه‌های راهبردی علمی و فناوری می‌شود.
چه معاونت‌هایی زیرمجموعه معاونت علمی و فناوری هستند؟
- معاونت‌های زیرمجموعه شامل معاونت توسعه فناوری، معاونت نوآوری و تجاری‌سازی فناوری، معاونت سیاستگذاری و توسعه، معاونت صنایع و کریدورهای اقتصادی دانش‌بنیان، مرکز تعاملات بین‌المللی و معاونت توسعه مدیریت و جذب سرمایه هستند.
چگونه می‌توان در طرح‌های دانش‌بنیان شرکت کرد؟
- افراد یا شرکت‌های علاقه‌مند به ثبت و فعالیت در طرح‌های دانش‌بنیان می‌توانند از طریق سامانه ارزیابی شرکت‌های دانش‌بنیان (daneshbonyan.isti.ir) و مشاورین تخصصی اقدام کنند. این معاونت از طریق تسهیل فرآیندهای تجاری‌سازی و ایجاد زیرساخت‌های لازم به این شرکت‌ها کمک می‌کند.
ستاد فناوری نانو چه اهدافی دارد؟
- ستاد فناوری نانو و میکرو در راستای توسعه و تجاری‌سازی فناوری‌های نانو، ایجاد و تقویت زیرساخت‌های تحقیقاتی، تدوین استانداردها و کمک به رشد و صادرات صنایع مرتبط با نانو فعالیت می‌کند.
چگونه می‌توان از تسهیلات مالی معاونت علمی و فناوری استفاده کرد؟
- معاونت علمی و فناوری با همکاری صندوق نوآوری و شکوفایی از طریق حمایت‌های مالی به شرکت‌های دانش‌بنیان و پژوهشگران کمک می‌کند. این حمایت‌ها شامل تأمین مالی، تسهیلات قرض‌الحسنه و کم‌بهره، سرمایه‌گذاری خطرپذیر، اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه و ایجاد فرصت‌های تجاری‌سازی می‌شود.
آیا معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری در برنامه‌های بین‌المللی شرکت دارد؟
- بله، این معاونت از طریق مرکز تعاملات بین‌المللی علم و فناوری در پروژه‌ها و برنامه‌های بین‌المللی مختلف مشارکت دارد. این مشارکت‌ها شامل تبادل فناوری، ایجاد خانه‌های فناوری و نوآوری ایران در سایر کشورها، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و گسترش دیپلماسی علمی و فناوری می‌شود.